آشنایی با فرهنگ ژاپن و تأثیر اسطوره‌های ژاپنی بر ادبیات فانتزی جهان

آشنایی با فرهنگ ژاپن و تأثیر اسطوره‌های ژاپنی بر ادبیات فانتزی جهان

مقدمه:

اسطوره‌های ژاپنی، مجموعه‌ای از داستان‌ها از خدایان و فولکلور (باور مردمی) است که قرن‌ها هویت فرهنگی ژاپن را شکل داده. همچنین مضامین خلقت، طبیعت و تجربه انسانی هم در این اسطوره ها به چشم میخوره و همین باعث می‌شه فراتر از مرز جغرافیایی خود طنین‌انداز بشه. 

در ابتدای آشنایی با این دنیای شگفت انگیز شرقی بیایید قدم به قدم جلو بریم و کمی با آیین های شینتو و بودا و دیگر اسطوره های ژاپن آشنا بشیم:

شینتو (یعنی راه فرشتگان) از گذشته، آئین باستانی ژاپن بوده و هست. این آئین ایزدبانوی خورشید به نام "آماتراسو" را نگهبان سرزمین اجدادی می‌دونه و خاندان امپراتوری را از نسل این خدا و تجسم وی می‌شماره. آیین شینتو آیینی ملی ست که فرهنگ، اخلاقیات و ساختمان اجتماعی ژاپن بر پایه ی اون قرارگرفته، این آیین پیامبر واحد و کتاب مقدسی نداره اما دارای اصولی ست که ژاپنی ها سخت به اون پابندند.

در ژاپن، بودای با نام «هوته‌ای» مشهوره و یکی از هفت خدای نیکبختی نزد ژاپنی‌ها حساب می‌شه. هوته ئی از خدایانیست که با نیروی خرد به آرامش بودائی دست یافته‌. این چهره محبوب اغلب در صنایع دستی معاصر به عنوان یک راهب بودایی شاد و راضی با شکم بزرگ، اغلب با کودکان همراه به تصویر کشیده شده‌.

اسطوره‌های دیگه معمولا شامل خدایان متنوعی به نام کامی و موجودات ماوراءالطبیعه مانند یوکای می‌شن که نقش‌ مهمی در زندگی روزمره و شیوه‌های فرهنگی ژاپن دارن.

یکی از موضوعات رایج در این اسطوره ها، مبارزه بین خیر و شر هست که در اونها درگیری بین خدایان و هیولاها یا شیاطینی که جهان را تهدید می‌کنند نشان داده شده. 

مثلا: در داستان الهه خورشید، آماتراسو نمایانگر نیروهای خیر و سوسانو نمایانگر نیروهای هرج و مرج و بی‌نظمی ست. خوبی فرهنگ ژاپن اینجاست که این اسطوره ها در زمان حال هم در روایت های مدرن به کارگرفته شدن. 

اگه بخواییم یک دسته بندی کنیم از افسانه ها به طور کلی:

•یوکای (موجودات عجیب یا مرموز) و اونی (غول‌ها یا شیاطین)، بیشتر برای نشان دادن ناشناخته‌ها یا نیروهای طبیعتند. این موجودات به عنوان استعاره‌ای از انسان استفاده شده و ترس‌ها و اضطراب‌های تجربه انسانی را نشان می‌دند.

• آماتراسو از غار ظهور کرده و نماد امید و تجدید حیات و تاب‌آوری ست.

• رابطه پرآشوب سوسانو با آماتراسو هم پیچیدگی‌های پیوندهای خانوادگی و حل منازعات را نشان داده.

• این روایت‌ها بر رسانه‌های مدرن ژاپن، از ادبیات گرفته تا فیلم، تأثیر خودشان را گذاشتند.

در ادامه میخوام به طور مفصل توضیح بدم شینتو چیست؟ 

همونطور که گفتیم شینتو در ظاهر آیین و دین بومی مردم ژاپن است، این دین در بین ادیان جهان نسبتاً ناشناخته ست. بسیاری از مردم با توری(Torii)  دروازۀ معروف زیارتگاه‌های شینتویی آشنایی دارن. بعضی نیز دربارۀ تزیین خاص و منحصر به فرد سقف بسیاری از زیارتگاه‌ها برداشت مبهمی دارن. با وجود این برای بسیاری مردم زیارتگاه‌ها، توری‌ها و اصل ایمان شینتویی که این معابد سمبل آن‌ها هستن، تا حدود زیادی حالت معما و اسرارآمیز داره.

اما شینتو بیشتر از یک اعتقاد دینیست، اون در واقع ترکیبی از روحیات و نگرش‌ها، ایده‌ها و روش‌های انجام اموره که در خلال دو هزار سال و بلکه بیشتر به صورت بخش اصلی راه و طریقه مردم ژاپن درآمده. 

جالبه بدونید اعمال شینتو بر جامعه مدرن ژاپن چه تاثیراتی داره، این آیین باستانی در خیلی از رسوم مثل:

• جشنواره‌هایی ازتغییرات فصلی و چرخه‌های کشاورزی

• آیین‌هایی از ترویج هماهنگی و احترام به طبیعت

• گردهمایی‌های اجتماعی

• طرح‌های معماری که اصول شینتو را منعکس می‌کنند

• و اعمال شخصی که ذهن آگاهی و سپاسگزاری را تشویق می‌کنند، هم تاثیر گذاره. 

جای تعجب اینجاست که بیشتر مردم مدرن ژاپن اصلا خود را مذهبی نمیدونند، اما به طور فعال در آیین‌های شینتو شرکت می‌کنند و این نشان می‌ده که این اعمال چقدر عمیق در هویت فرهنگی اونها ریشه داره.

حالا به این پرسش برسیم اصلا "کامی" به چه معناست؟

مفهوم کامی جنبه‌های زیادی داره که به طور کامل درک نمی‌شه و حتی بین اندیشمندان جدید هم در این باره اختلاف جدى وجود داره. شاید تعجب کنید اما حتی خود مردم ژاپن نیز تصور روشنی از معنا و مفهوم کامی ندارن!

اما بازم میشه توضیحی براش داد:

کامی محافظ

میشه گفت که هر کامی خصوصیات و مأموریت خاص خودشو داره و هر کامی در مقام بنیانگذار یا محافظ یک چیز معین پرستش می‌شه، مثلاً یک کامی مأمور توزیع آب هست، کامی دیگه مأمور تولید دارو و کامی سومی هم سرگرم مداوا و درمانه، بعد از کامی های بنیان گذار، نوبت کامی‌های نیاکان هست که حامیان و محافظان یک گروه خاصند و یا کامی که قدرت محافظ یک سرزمین و یا یک قبیله ست. 

کامی‌های بسیار مشهوری هم هستن که محافظ ئکل قبایلند این کامی‌ها رو معمولاً «اوجی گامی» می‌نامن و همیشه در زیار‌تگاه‌ها پرستش می‌شن. امروزدر سراسر ژاپن زیارتگاه‌های متعددی با همین سرمنشأ وجود داره. 

حالا بیایید ببینیم یوکای‌ در فرهنگ ژاپن چیه؟

یوکای‌ها موجوداتی ماوراءالطبیعه هستن با احساسات انسانی. آن‌ها هم به عنوان محافظ و هم به عنوان حیله‌گر عمل می‌کنن و اغلب از همین راه به ما درس‌های اخلاقی می‌آموزن.

یوکای یا یوکی که ترجمه آن در فارسی زن برفی می‌شه، در اساطیر و فولکلور ژاپن روحی خبیث و خطرناکه. او در کولاک و برف بر مردمان نمایان می‌شه و با واداشتن شان به خوابیدن، آنها را طعمه مرگ می‌کنه.

طبق داستانها یوکی ئونا در هیئت زنی زیبا و رعنا بر افراد نمایان می‌شه. یوکی ها با زیبایی ماورایی، دارای موهای بلند سیاه و چشمان تیره و نافذند. پوست آن‌ها همیشه جوان و مانند برف سفیده، اما بدنشان مثل یخ سرده. تنها یک لمس آن‌ها کافی ست تا به انسان یک سرمای عمیق و راسخ بده. آن‌ها از نیروی حیات تغذیه می‌کنن و آن را از دهان انسان به‌وسیله تنفس یخی می‌مکن که قربانیان خود را منجمد و به حالت جامد درمی‌آوره. با وجود اینکه آن‌ها قاتل هستن، اما به‌طور کامل بی‌رحم نیستن. در افسانه‌ها اومده یوکی-اونا می‌تواند عاشق طعمه مورد نظر خود شده و آن‌ها را آزاد کنن. حتی برخی تا آنجا پیش می‌رن که با انسان‌ها ازدواج می‌کنن و با هم خوشبخت زندگی می‌کنن. با این حال، از اونجایی که ارواح فراطبیعی هرگز پیر نمی‌شن، شوهرانشان در نهایت به هویت واقعی آن‌ها پی می‌برن و این رازگشایی معمولاً به این ازدواج‌های شاد خاتمه می‌ده.

تکامل اسطوره‌ها در رسانه‌ها

اسطوره‌های ژاپنی با بازتفسیر شدن در رسانه‌های معاصری مثل انیمه، فیلم و ادبیات، دستخوش دگرگونی‌ شده‌. مثلا، شخصیت‌هایی مانند آماتراسو و سوسانو به شکلی بازآفرینی شدن که ارتباط اونها با مضامین مدرن حفظ ‌بشه ولی هنوز اصل هویت خود مثل:

• حفاظت از محیط زیست و احترام به طبیعت

• هویت شخصی و خودشناسی

• و حل تعارض و قدرت جامعه را حفظ کردند. 

تئاتر نو در جامعه ژاپن: 

حتما شما هم نمایش های ژاپنی با ماسک های عجیب و غریب و لباس های کیمونو دیدید، به این نمایش ها تئاتر نو گفته میشه. 

تئاتر نو، درواقع یک هنر نمایشی سنتی ژاپنیه، به عنوان پیوندی حیاتی بین اسطوره‌های باستانی و داستان‌سرایی معاصر. این تئاتر اسطوره‌ها را زنده می‌کنه و به مخاطبان اجازه می‌ده در سطحی عمیق‌ با داستان‌ها درگیر بشند. نکته ی جالب این نمایش اینه که حتی نقش زنها هم مردهایی با ماسک بازی میکنن و در آخر نمایش هیچ تشویقی نباید بشه.

چیزی که فرهنگ‌های دیگه می‌تونند از اسطوره‌های ژاپنی بیاموزند:

اسطوره‌های ژاپنی، مانند جیزو، درس‌های ارزشمندی در مورد شفقت و اجتماع دارند. این روایت‌ها اهمیت مراقبت از دیگران را نشان داده و می‌تونه عمیقاً در جوامع دیگه هم تاثیرگذار باشه. مفهوم جیزو به عنوان محافظ مسافران و کودکان و سرپرستی از اونهاست.

دسته بندی مضامین و بن‌مایه‌های رایج در اساطیر ژاپنی:

گفتیم که به طور کل اساطیر ژاپن با تعدادی از مضامین و بن‌مایه‌های رایج، مثل مبارزه بین خیر و شر، قدرت طبیعت و اهمیت سنت و میراث، بیان می‌شه. این مضامین معمولا از طریق استفاده از موجودات اساطیری مانند اژدها و ققنوس نمایش داده می‌شوند.

موجودات اساطیری نقش مهمی در اساطیر ژاپن دارند و نمایانگر ناشناخته‌ها یا نیروهای طبیعت هستند. در اینجا برخی از موجودات رایج نمادین در اساطیر ژاپنی رو نام می بریم:

• اژدها (، ryū)، که نمایانگر قدرت و نیروست.

• ققنوس (، hōō)، که نمایانگر تولد دوباره و تجدید حیاتست.

• یوکای، که نمایانگر ناشناخته‌ها یا ماوراءالطبیعه ست.

• اونی، که نمایانگر نیروهای هرج و مرج و بی‌نظمی ست.

بعضی نمونه‌های ادبیات کلاسیک ژاپنی با عناصر اسطوره‌ای:

• داستان هِیکه، حماسه‌ای قرون وسطایی که داستان مبارزه بین خاندان تایرا و میناموتو را روایت می‌کند و شامل موجودات فراطبیعی ست.

• کونجاکو مونوگاتاریشو، مجموعه‌ای از داستان‌های عامیانه و افسانه‌ها که شامل داستان‌هایی از موجودات اسطوره‌ای و رویدادهای فراطبیعی ست.

• اشعار اونو نو کوماچی، شاعر قرن نهم که اغلب از اشارات و تصاویر اسطوره‌ای در آثار خود استفاده می‌کرد.

بسیاری از نویسندگان مدرن ژاپنی هم در آثار خود از مضامین و بن‌مایه‌های اسطوره‌ای استفاده کردند. مثل: 

-نویسنده ای چون "هاروکی موراکامی" که ترکیب منحصر به فرد او از رئالیسم جادویی، درون نگری و داستان سرایی پیچیده جایگاه او را به عنوان یکی از تأثیرگذارترین نویسندگان معاصر تثبیت کرده.

-رمان «قایق کیکوچی» اثر "کاواباتا یاسوناری" هم شخصیتی را به تصویر می‌کشد که بین میراث سنتی ژاپنی خود و تمایلش به مدرنیزه شدن و غربی شدن گیر افتاده.

-رمان «زن در ریگ روان» اثر "کوبو آبه"، شخصیتی را به تصویر می‌کشد که در دنیایی سورئال از شن و موجودات اسطوره‌ای گرفتار شده است.

-اشعار "تاوارا ماچی"، شاعر معاصر که در آثار خود از تصاویر و مضامین اساطیری بهره می‌برد.

-مجموعه مانگا و انیمه "یو یو هاکوشو"، که شامل طیف وسیعی از موجودات اساطیری از فرهنگ عامه ژاپن است.

پایان بندی: 

در پایان، باید اعتراف کنیم که اساطیر ژاپنی تأثیر عمیقی بر ادبیات ژاپن و حتی جهان داشته و شیوه تفکر نویسندگان درباره جهان و جایگاهشان در آن را شکل داده. از دوران کلاسیک تا معاصر، اساطیر ژاپنی منبع غنی الهام برای نویسندگان بوده و بر مضامین و بن‌مایه‌های آثار آنها تأثیر گذاشته. این نمادگرایی و مضامین اساطیری خوانندگان را مجذوب خود کرده و نمایانگر قدرت و صلابت مردم ژاپن و ترویج حس هویت ملی و میراث فرهنگی شان می باشد.